HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH VỀ TÌNH TIẾT GIẢM NHẸ, TĂNG NẶNG TRONG XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH

Thứ bảy - 01/08/2026 22:02

Tình tiết giảm nhẹ và tình tiết tăng nặng là căn cứ quan trọng để người có thẩm quyền lựa chọn mức phạt trong khung, qua đó bảo đảm việc xử phạt phù hợp với tính chất, mức độ của từng vụ việc. Quy định càng rõ thì việc xử phạt càng dễ thống nhất, người vi phạm cũng dễ hiểu vì sao mình được giảm hoặc tăng mức phạt. Ngược lại, nếu tình tiết có nội hàm quá rộng, gộp nhiều trường hợp hoặc khó xác định thì cùng một hành vi có thể bị đánh giá khác nhau giữa các cơ quan, địa phương.
So với quy định hiện hành, dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính tại Điều 9 và Điều 10 không thay đổi căn bản cách tiếp cận mà chủ yếu tách, cụ thể hóa và bổ sung các tình tiết. Đây là hướng sửa đổi phù hợp với yêu cầu thực tiễn: danh mục phải đủ rõ để dễ áp dụng nhưng vẫn có khoảng linh hoạt để xử lý những trường hợp đặc thù.
Đối với tình tiết giảm nhẹ
Một số tình tiết hiện đang được gộp chung được dự thảo tách thành các điểm riêng. Chẳng hạn, ngăn chặn, làm giảm bớt hậu quả được tách khỏi tự nguyện khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại; bị kích động về tinh thần được tách khỏi trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết.
Việc tách này là hợp lý vì các tình tiết có thể xảy ra ở những thời điểm khác nhau và thể hiện mức độ chủ động khác nhau. Ví dụ, một người phát hiện hành vi của mình có thể gây thiệt hại nên lập tức dừng lại, ngăn không cho hậu quả xảy ra. Một trường hợp khác, hậu quả đã xảy ra nhưng sau đó người vi phạm chủ động sửa chữa, bồi thường. Hai hành động này đều đáng được xem xét nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Dự thảo cũng bổ sung hoặc cụ thể hóa một số tình tiết như: bị đe dọa, cưỡng bức; bị hạn chế khả năng nhận thức mà không do lỗi của mình; người từ đủ 70 tuổi trở lên; người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng; cá nhân, tổ chức có thành tích xuất sắc trong sản xuất, chiến đấu, học tập hoặc công tác; người có công với cách mạng hoặc thân nhân trực tiếp của liệt sĩ.
Đáng chú ý, cụm từ “người già yếu” được thay bằng mốc tuổi cụ thể. Cách quy định này dễ hiểu và dễ áp dụng hơn, hạn chế việc mỗi nơi tự xác định thế nào là “già yếu”.
Dự thảo đồng thời bỏ tình tiết “vi phạm hành chính do trình độ lạc hậu”. Đây là hướng sửa đổi có cơ sở, bởi “trình độ lạc hậu” rất khó xác định bằng tiêu chí cụ thể và dễ dẫn đến đánh giá chủ quan. Những khó khăn về nhận thức, điều kiện tiếp cận thông tin hay hoàn cảnh khách quan nên được xem xét thông qua những tình tiết cụ thể, có thể chứng minh được.
Đối với tình tiết tăng nặng
Dự thảo cũng tách nhiều trường hợp đang được quy định chung. Chẳng hạn, “vi phạm hành chính nhiều lần” và “tái phạm” được quy định thành hai tình tiết riêng; xúi giục, lôi kéo, sử dụng người chưa thành niên được tách khỏi ép buộc người lệ thuộc; lăng mạ, phỉ báng người thi hành công vụ được tách khỏi vi phạm có tính chất côn đồ.
Cách quy định này giúp làm rõ rằng mỗi hành vi có thể là một tình tiết tăng nặng độc lập. Ví dụ, một người vừa có hành vi lăng mạ người đang thi hành công vụ, vừa có hành vi dùng vũ lực, thể hiện tính chất côn đồ thì không nên hiểu rằng chỉ khi đồng thời có cả hai yếu tố mới được xem xét tình tiết tăng nặng.
Dự thảo còn bổ sung “tình trạng khẩn cấp” vào nhóm hoàn cảnh bị lợi dụng để vi phạm; giao Chính phủ quy định tiêu chí về “quy mô lớn, số lượng hoặc trị giá hàng hóa lớn” theo từng lĩnh vực; đồng thời thay cách diễn đạt “vi phạm đối với nhiều người” bằng “vi phạm đối với hai người trở lên” để có tiêu chí rõ ràng hơn.
Những vấn đề cần tiếp tục làm rõ
Việc tách các tình tiết thành những trường hợp cụ thể sẽ giúp người xử phạt ghi nhận đầy đủ hơn cả yếu tố có lợi và bất lợi cho người vi phạm. Người bị xử phạt cũng có cơ sở để kiểm tra xem hoàn cảnh của mình đã được xem xét đầy đủ hay chưa. Quy định tình tiết đã là dấu hiệu cấu thành vi phạm hành chính thì không tiếp tục được coi là tình tiết giảm nhẹ hoặc tăng nặng cũng rất cần thiết, nhằm tránh việc một tình tiết được tính hai lần.
Tuy nhiên, một số tình tiết mới vẫn cần có hướng dẫn rõ hơn. Chẳng hạn, “có thành tích xuất sắc trong sản xuất, chiến đấu, học tập hoặc công tác” cần căn cứ vào đâu để xác định? Có phải cứ có giấy khen, bằng khen là được áp dụng hay phải đạt một mức độ thành tích nhất định? Nếu không có tiêu chí tối thiểu, cùng một loại thành tích có thể được nơi này chấp nhận nhưng nơi khác lại không.
Tương tự, “hạn chế khả năng nhận thức mà không do lỗi của mình” cần được phân biệt rõ với trường hợp không có năng lực trách nhiệm hành chính. Đồng thời, cần có cơ chế chứng minh phù hợp để không phải vụ việc nào cũng phải thực hiện quy trình giám định phức tạp.
Một vấn đề khác là có được đồng thời áp dụng nhiều tình tiết gần nhau hay không. Ví dụ, người vi phạm chủ động dừng hành vi để ngăn hậu quả, sau đó tiếp tục bỏ tiền khắc phục thiệt hại. Hai tình tiết này có thể cùng được xem xét nếu thực sự phản ánh hai hành động khác nhau. Tương tự, hành vi vi phạm đối với hai người trở lên có thể đồng thời liên quan đến trẻ em, người khuyết tật hoặc phụ nữ mang thai. Trong trường hợp này, cần làm rõ khi nào được tính độc lập từng tình tiết và khi nào không được tính trùng.
Theo đó, nên xác định rõ nguyên tắc: chỉ áp dụng độc lập khi mỗi tình tiết phản ánh một khía cạnh khác nhau về tính chất, mức độ của hành vi hoặc nhân thân người vi phạm; không tính lặp lại cùng một sự kiện thực tế.
Đề xuất hoàn thiện
Để các quy định mới đi vào thực tế thuận lợi hơn, nên nghiên cứu giao Chính phủ quy định hoặc hướng dẫn cụ thể về tiêu chí và tài liệu chứng minh đối với một số tình tiết còn định tính, nhất là thành tích xuất sắc, hạn chế khả năng nhận thức, hoàn cảnh đặc biệt khó khăn và tiêu chí về quy mô, số lượng, trị giá lớn theo từng lĩnh vực; yêu cầu quyết định xử phạt ghi rõ tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng đã được áp dụng, căn cứ chứng minh và việc tình tiết đó ảnh hưởng như thế nào đến mức phạt được lựa chọn. Đây là cách đơn giản nhưng hiệu quả để người dân hiểu rõ lý do của quyết định xử phạt, đồng thời giúp cơ quan có thẩm quyền tự kiểm soát việc áp dụng pháp luật, hạn chế tình trạng cùng một hành vi nhưng mức phạt lại khác nhau chỉ vì cách đánh giá tình tiết khác nhau./.

Tác giả bài viết: Lệ Trang