Vi phạm hành chính về bầu cử và việc áp dụng các nghị định xử phạt liên quan

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020, năm 2025) quy định vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính. Trên cơ sở đó, vi phạm hành chính về bầu cử được hiểu là hành vi có lỗi vi phạm các quy định của pháp luật về bầu cử nhưng chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Các hành vi này chủ yếu được xác định từ các quy định xử lý vi phạm tại Điều 95 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) như: cản trở công dân thực hiện quyền bầu cử, ứng cử; gian lận trong bầu cử; lợi dụng bầu cử để gây rối trật tự công cộng hoặc tuyên truyền sai sự thật.
Từ các quy định nêu trên, có thể phân loại các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực bầu cử thành các nhóm chính: Hành vi xâm phạm quyền bầu cử, ứng cử của công dân, bao gồm việc không lập danh sách cử tri đúng quy định, cản trở hoặc gây khó khăn cho cử tri tham gia bỏ phiếu; hành vi vi phạm quy định về vận động bầu cử, như vận động không đúng thời gian, địa điểm; sử dụng thông tin sai sự thật nhằm ảnh hưởng đến kết quả bầu cử; hành vi vi phạm quy trình tổ chức bầu cử, như không bảo đảm nguyên tắc bỏ phiếu kín, vi phạm quy định về phát phiếu, thu phiếu, kiểm phiếu theo quy định tại các điều 69, 73 của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025); hành vi làm sai lệch kết quả bầu cử, như gian lận phiếu bầu, sửa chữa biên bản kiểm phiếu, công bố kết quả không đúng thực tế.
Hiện nay, do chưa có nghị định riêng về việc xử phạt vi phạm hành chính về bầu cử. Các hành vi vi phạm hành chính về bầu cử được thực hiện theo các nghị định xử phạt trong các lĩnh vực có liên quan, tùy theo tính chất hành vi.
1. Đối với hành vi gây rối trật tự, cản trở hoạt động bầu cử, có thể áp dụng các quy định tại Điều 8 Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự, an toàn xã hội; phòng, chống tệ nạn xã hội; phòng, chống bạo lực gia đình.
2. Đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật về bầu cử trên môi trường mạng, có thể áp dụng điểm a khoản 1 Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP và Nghị định 211/2025/NĐ-CP) về hành vi cung cấp thông tin sai sự thật, xuyên tạc, gây hoang mang trong Nhân dân.
3. Ngoài ra, đối với cán bộ, công chức vi phạm quy trình tổ chức bầu cử, ngoài việc bị xử phạt hành chính (nếu có), còn có thể bị xử lý kỷ luật theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức.
Trong trường hợp hành vi vi phạm có tính chất nghiêm trọng, như gian lận làm sai lệch kết quả bầu cử hoặc xâm phạm quyền bầu cử một cách có tổ chức, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các quy định tương ứng của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, năm 2025).
Vi phạm hành chính trong lĩnh vực bầu cử hiện nay được điều chỉnh theo hướng phân tán, phụ thuộc vào tính chất của hành vi vi phạm để áp dụng nghị định xử phạt tương ứng. Điều này đòi hỏi người có thẩm quyền phải nắm vững cả pháp luật về bầu cử và pháp luật xử lý vi phạm hành chính để áp dụng đúng quy định. Từ thực tiễn áp dụng, có thể thấy cần nghiên cứu xây dựng một nghị định riêng về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bầu cử nhằm bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và thuận lợi trong tổ chức thực hiện.