Câu chuyện pháp luật: Bảo vệ mình trên không gian số

Thứ năm - 28/05/2026 22:04 18 0

Trên dãy núi cao của xã Lũng Mây, nơi những thửa ruộng bậc thang uốn quanh sườn núi như những dải lụa xanh, người dân bản Khuổi Nậm vẫn sống bình yên giữa tiếng suối và tiếng khèn Mông vang vọng mỗi chiều. Bản nhỏ nằm cách trung tâm xã hơn ba mươi cây số đường đèo. Cuộc sống còn nhiều khó khăn, nhưng vài năm gần đây, điện thoại thông minh và mạng internet đã dần xuất hiện trong từng ngôi nhà sàn.
Trong bản, anh Vừ A Sáng là người đầu tiên biết dùng điện thoại để bán chè và mật ong qua mạng. Anh năm nay ngoài ba mươi tuổi, dáng người chắc khỏe, gương mặt rám nắng. Nhờ chăm chỉ học hỏi, anh thường giúp bà con đăng ký giấy tờ trực tuyến, chuyển tiền qua ngân hàng, gọi video cho con cháu đi làm xa.
Một chiều cuối tuần, sau buổi họp bản tuyên truyền pháp luật, cán bộ xã là chị Hoàng Thị Lan ở lại trò chuyện với bà con.
Chị Lan giơ chiếc điện thoại lên: Bây giờ nhiều người dùng điện thoại thông minh rồi. Nhưng ngoài việc biết sử dụng, mọi người còn phải biết tự bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình nữa.
Ông Giàng Seo Páo chống gậy hỏi: Dữ liệu cá nhân là cái gì hả cán bộ?
Chị Lan mỉm cười: Là những thông tin của mình như họ tên, ngày sinh, số căn cước công dân, số điện thoại, tài khoản ngân hàng, ảnh cá nhân… Nếu để người xấu lấy được thì có thể bị lừa đảo, bị giả mạo vay tiền hoặc làm chuyện xấu.
Mấy người trong bản nhìn nhau lo lắng.
A Sáng tiếp lời: Đúng đấy. Mấy hôm trước có người gọi cho tôi bảo trúng thưởng, yêu cầu đọc mã OTP ngân hàng. May mà tôi biết nên không đưa.
Chị Lan gật đầu: Không chỉ tự bảo vệ thông tin của mình, pháp luật còn quy định mọi người còn phải tôn trọng và bảo vệ dữ liệu cá nhân của người khác. Không được tự ý đăng ảnh, đăng giấy tờ, số điện thoại của người khác lên mạng khi chưa được đồng ý.
Ở góc nhà văn hóa, cô bé Mùa Thị Dế đang chăm chú nghe. Dế là con gái ông Páo, đang học lớp mười một. Cô bé dùng mạng xã hội rất thành thạo, thường quay video cuộc sống vùng cao đăng lên mạng.
Tan họp, Dế kéo tay bạn thân là Thào A Sinh: Tối nay tao livestream lễ hội Gầu Tào nhé, chắc nhiều người xem lắm.
Sinh cười: Được thôi. Nhưng nhớ đừng quay nhầm vào chỗ có mấy giấy tờ của khách du lịch hay trẻ con nhé!
Dế phẩy tay: Có gì đâu mà lo.
Sinh không nói thêm, nhưng trong lòng vẫn thấy băn khoăn.
Mấy ngày sau, bản Khuổi Nậm tổ chức phiên chợ vùng cao đầu xuân. Khách du lịch lên rất đông. Dế hí hửng quay video khắp nơi. Trong lúc quay cảnh mua bán, cô vô tình ghi hình số điện thoại, căn cước công dân của những người bán hàng để cho “chân thực”. Video nhanh chóng thu hút hàng nghìn lượt xem.
Buổi tối, người phụ nữ bán thảo dược tìm đến nhà ông Páo.
- Cháu Dế có ở nhà không? - bà hỏi với vẻ lo lắng.
Dế bước ra: Cháu đây ạ.
Người phụ nữ thở dài: Từ lúc cháu đăng video, có nhiều người lạ gọi điện làm phiền cô. Có người còn nhắn vay tiền. Trong video của cháu có số điện thoại của cô.
Dế tái mặt: Cháu… cháu không để ý.
Ông Páo nghiêm giọng: Sao con lại đăng số điện thoại của người ta lên mạng?
Dế cúi đầu: Con chỉ muốn video nhiều người xem thôi.
Người phụ nữ nhẹ nhàng: Cô không trách cháu, nhưng thông tin cá nhân rất quan trọng. Người xấu có thể lợi dụng để lừa đảo.
Dế lí nhí xin lỗi rồi vội xóa video. Nhưng sự việc ấy khiến cô suy nghĩ mãi.
Một tuần sau, chính A Sáng lại gặp chuyện.
Buổi sáng, anh nhận được cuộc gọi từ một người tự xưng là nhân viên ngân hàng.
- Anh Sáng phải không? Tài khoản của anh đang có dấu hiệu bất thường. Anh đọc mã OTP để chúng tôi khóa tài khoản bảo vệ tiền cho anh.
Người kia nói rất chuyên nghiệp, còn đọc đúng họ tên và số căn cước của Sáng. Nghĩ đến chuyện vừa nghe tuyên truyền, anh bắt đầu nghi ngờ.
- Sao anh biết số căn cước của tôi? - A Sáng hỏi.
Người kia cười: Thông tin hệ thống ngân hàng có hết.
Đúng lúc đó, Dế từ ngoài bước vào nghe thấy liền nói nhỏ: Anh đừng đọc gì cả. Có khi lừa đảo đấy.
A Sáng bình tĩnh đáp: Tôi sẽ lên ngân hàng hỏi trực tiếp.
Nói xong, anh tắt máy.
Chưa đầy năm phút sau, điện thoại báo có người đang cố đăng nhập tài khoản của anh. A Sáng vội đổi mật khẩu.
Chiều hôm ấy, anh cùng Dế lên xã gặp chị Lan.
Nghe xong câu chuyện, chị Lan nói: Đây là thủ đoạn lừa đảo rất phổ biến. Có thể thông tin của anh bị lộ từ đâu đó. Mọi người tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu hay ảnh căn cước cho người lạ.
Dế băn khoăn: Nhưng vì sao họ biết rõ thông tin của anh Sáng vậy chị?
Chị Lan giải thích: Nhiều người hay chụp ảnh giấy tờ đăng mạng xã hội, hoặc cho người khác mượn điện thoại không khóa mật khẩu. Có người vô tình để lộ thông tin khi livestream, bán hàng online. Chỉ cần sơ suất nhỏ là dữ liệu cá nhân có thể bị lấy cắp.
Dế chợt nhớ đến những lần mình đăng ảnh giấy tờ nhận học bổng lên mạng để khoe với bạn bè. Cô thấy lo quá.
Ít lâu sau, trong bản xảy ra chuyện lớn hơn. Con trai ông Lầu A Chứ đi làm xa gửi tiền về qua ngân hàng. Một ngày, tài khoản bị rút mất gần ba mươi triệu đồng. Cả nhà hốt hoảng. Ông Chứ tức tốc chạy sang nhà A Sáng:
- Sáng ơi, cứu bác với! Tiền mất hết rồi!
A Sáng giúp ông kiểm tra điện thoại thì phát hiện có một ứng dụng lạ đã được cài vào máy.
- Bác tải ứng dụng này ở đâu?
Ông Chứ ngơ ngác: Có người gửi đường link bảo bác tải để nhận quà hỗ trợ vùng cao.
A Sáng thở dài: Đây là ứng dụng giả mạo để đánh cắp thông tin ngân hàng.
Tin ấy lan khắp bản. Người dân bắt đầu hoang mang.
Tối hôm đó, trưởng bản triệu tập họp khẩn. Nhà văn hóa chật kín người.
Trưởng bản nói: Trước đây bà con chỉ lo mất trâu mất ngô. Bây giờ còn phải lo mất dữ liệu cá nhân, mất tiền trong điện thoại nữa.
Mọi người xì xào bàn tán. Chị Lan đứng lên phổ biến: Pháp luật quy định mỗi người có nghĩa vụ tự bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình và tôn trọng dữ liệu cá nhân của người khác. Đây không chỉ là quyền lợi mà còn là trách nhiệm.
Rồi chị hỏi: Theo bà con, phải làm gì để tự bảo vệ dữ liệu cá nhân?
A Sinh mạnh dạn phát biểu: Không đưa mật khẩu, mã OTP cho người lạ.
Một phụ nữ nói thêm: Không chụp căn cước đăng lên mạng.
Ông Páo góp lời: Không tin người lạ gọi điện đòi chuyển tiền hay tặng quà, nhận thưởng.
Chị Lan gật đầu: Đúng rồi. Ngoài ra còn phải đặt mật khẩu “mạnh” - tức là các mật khẩu có nhiều loại ký tự, không bấm vào đường link lạ, không cho người khác mượn tài khoản ngân hàng.
Dế ngồi phía dưới chăm chú ghi chép.
Sau cuộc họp, Dế nảy ra ý tưởng làm những video tuyên truyền ngắn bằng tiếng phổ thông và tiếng Mông để bà con dễ hiểu. Trong video đầu tiên, Dế đóng vai một cô gái nhẹ dạ cung cấp mã OTP cho kẻ gian rồi bị mất tiền. Cuối video, cô nói bằng tiếng Mông: Thông tin cá nhân là những thông tin cần được bảo mật. Phải tự bảo vệ mình và tôn trọng thông tin của người khác.
Video được truyền nhau qua trang mạng xã hội của đoàn thanh niên xã. Nhiều người xem xong bắt đầu cẩn thận hơn khi dùng điện thoại.
Một buổi tối cuối thu, chị Lan lên bản công tác. Đi ngang sân nhà văn hóa, chị thấy đám trẻ đang xem video tuyên truyền của Dế trên màn hình lớn. Trong video, cô gái dân tộc Mông mặc váy hoa rực rỡ nói rõ ràng:
- Mỗi người đều có nghĩa vụ tự bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình và tôn trọng dữ liệu cá nhân của người khác. Đừng vì bất cẩn hay tò mò mà làm tổn hại đến người khác và chính bản thân mình.
Chị Lan mỉm cười hài lòng.
Phía xa, những ngọn núi vẫn trầm mặc giữa mây trời. Nhưng trong những ngôi nhà sàn nơi bản nhỏ vùng cao ấy, nhận thức pháp luật đã dần bén rễ như mầm cây non đang lớn lên từng ngày.
Và từ những câu chuyện giản dị của bản Khuổi Nậm, mọi người hiểu rằng: trong thời đại công nghệ số, bảo vệ dữ liệu cá nhân không còn là việc riêng của ai, mà là trách nhiệm của tất cả mọi người. Ai cũng phải biết giữ gìn thông tin của mình, đồng thời tôn trọng và bảo vệ thông tin của người khác. Chỉ khi đó, cuộc sống trên không gian mạng mới an toàn, văn minh và đầy tình người như chính những phiên chợ vùng cao chan chứa nghĩa tình nơi đây./.

Tác giả bài viết: CTV