Câu chuyện pháp luật: Chiếc điện thoại thông minh và cái bẫy vô hình

Thứ năm - 30/04/2026 03:19 3 0

Bản Khe Lạnh nằm cheo leo bên sườn núi, đường đi quanh co, sóng điện thoại lúc có lúc không. Trong bản, bà Mẩy năm nay bảy mươi hai tuổi, sống một mình trong căn nhà gỗ nhỏ. Chồng mất sớm, con trai đi làm công trình tận miền Nam, cả tháng mới gọi về đôi lần. Mấy năm gần đây, con trai mua cho bà chiếc điện thoại thông minh để tiện gọi video.
Bà Mẩy thường cầm điện thoại như báu vật. Mỗi tối, sau khi cho gà ăn xong, bà lại ngồi bên bếp lửa xem các video chữa bệnh dân gian, nghe người ta nói chuyện sức khỏe.
Một hôm, điện thoại hiện lên đoạn quảng cáo: “Ứng dụng bác sĩ AI thông minh - chẩn đoán bệnh miễn phí, tư vấn riêng cho người cao tuổi, không cần đến bệnh viện!”
Trong video, một nữ “bác sĩ” áo blouse trắng, giọng dịu dàng nói: Bà con lớn tuổi đừng lo huyết áp, tiểu đường nữa. Trí tuệ nhân tạo sẽ đọc chỉ số sức khỏe và đưa phác đồ cá nhân hóa. Chỉ cần đăng ký gói hỗ trợ đặc biệt hôm nay.
Bà Mẩy lẩm bẩm: Ừ, nếu thật thế thì tốt quá… mình đi viện xa lắm.
Nghĩ vậy, bà bấm vào đường dẫn.
Ngay lập tức, điện thoại reo. Ở đầu dây bên kia vang lên một giọng nói ngọt như rót mật: Da! Alo, cháu là chuyên viên chăm sóc sức khỏe AI, có phải bà Mẩy đang gọi không ạ?
- Ừ… đúng tôi đây.
- Hệ thống AI vừa phân tích nguy cơ sức khỏe của bà thuộc nhóm rất nguy hiểm. Nếu không điều trị sớm có thể đột quỵ bất cứ lúc nào.
Bà Mẩy giật mình: Thật thế à cháu?
- Dạ đúng. Nhưng bà may mắn được chương trình hỗ trợ. Chỉ cần đóng ba triệu đồng mua liệu trình đầu tiên.
Bà do dự: Nhiều tiền quá…
Người kia hạ giọng: Bà ơi, sức khỏe quan trọng hơn tiền. Hơn nữa, hệ thống AI của chúng cháu tính toán rất chính xác.
Nghe đến “trí tuệ nhân tạo tính toán chính xác”, bà tin ngay.
Hôm sau bà ra điểm giao dịch chuyển tiền.
Một tuần sau, bưu phẩm gửi đến: vài hộp thực phẩm chức năng không nhãn mác rõ ràng.
Mỗi ngày “bác sĩ AI” lại gọi: Bà bỏ thuốc bệnh viện đi nhé, dùng liệu trình của chúng cháu hiệu quả hơn.
- Nhưng bác sĩ trên tỉnh bảo phải uống thuốc huyết áp đều.
- Bác sĩ thường không có AI hỗ trợ như chúng cháu đâu bà.
Bà nghe theo.
Ít hôm sau, huyết áp tăng cao, người mệt lả.
Đúng lúc ấy, quảng cáo khác lại hiện: “Gói điều trị nâng cao dành riêng cho người nguy cơ tử vong cao. Chuyển thêm 7 triệu để kích hoạt.”
Bà cuống cuồng vay thêm tiền chuyển theo hướng dẫn. Tổng cộng gần hai mươi triệu đồng - số tiền bà tích góp dưỡng già và vay thêm bà con - lần lượt chuyển đi.
Một chiều, anh Tùng, con trai bà, bất ngờ về thăm. Thấy mẹ nằm mệt, thuốc bệnh viện bỏ xó, anh hỏi: Mẹ sao thế này?
Bà kể hết.
Anh Tùng giật mình: Mẹ chuyển tiền cho ai? “Bác sĩ AI” nào?
Bà đưa điện thoại. Anh mở ra, thấy toàn đường link lạ, tài khoản cá nhân nhận tiền, tin nhắn thúc giục chuyển khoản.
Anh thốt lên: Ôi mẹ ơi! Mẹ bị lừa rồi!
Bà hoảng: Lừa sao được? Người ta có AI, có bác sĩ mà.
Anh thở dài: Mẹ, giờ người ta dùng công nghệ giả được đủ thứ.
Ngay sáng hôm sau, anh đưa mẹ đến Công an xã. Tại trụ sở, Thiếu úy Hoàng tiếp nhận tin báo.
Nghe xong, anh nói: Đây không phải vụ đầu tiên. Gần đây xuất hiện các đối tượng dùng trí tuệ nhân tạo giả mạo chuyên gia, lợi dụng người cao tuổi để lừa đảo.
Bà Mẩy lo lắng: Thế có lấy lại tiền được không cán bộ?
- Chúng tôi sẽ xác minh, phong tỏa nếu kịp. Quan trọng hơn là phải ngăn người khác mắc bẫy.
Qua truy vết, công an phát hiện đường dây này sử dụng chatbot AI tư vấn tự động, quảng cáo nhắm riêng tới người cao tuổi, người dân vùng sâu ít hiểu biết công nghệ.
Thiếu úy Hoàng giải thích: Họ cố tình lợi dụng điểm yếu của nhóm dễ bị tổn thương. Đây là hành vi bị nghiêm cấm theo khoản 2 Điều 7 Luật Trí tuệ nhân tạo.
Anh Tùng hỏi: Nghĩa là không chỉ lừa đảo mà còn vi phạm quy định về AI?
- Đúng vậy. Pháp luật cấm phát triển, cung cấp, triển khai hay sử dụng AI để thao túng người yếu thế, gây hại cho họ.
Nhận thấy nguy cơ lan rộng, Công an xã phối hợp UBND xã, Hội Phụ nữ, Đoàn thanh niên tổ chức buổi tuyên truyền tại nhà văn hóa xã.
Hôm ấy đông kín người.
Thiếu úy Hoàng cầm chiếc điện thoại giơ lên: Bà con nghĩ điện thoại thông minh luôn mang điều tốt. Đúng, nhưng nếu kẻ xấu lợi dụng công nghệ, nó có thể thành cái bẫy.
Ông Pao hỏi: Thế AI lừa người kiểu gì?
Hoàng đáp: Có thể giả bác sĩ, giả người thân, giả cán bộ; dùng thuật toán biết người già hay xem nội dung sức khỏe để liên tục đẩy quảng cáo dụ dỗ.
Một phụ nữ trong bản lo lắng: Con tôi nhỏ hay dùng điện thoại, trẻ em có bị lừa không?
- Có. Trẻ em cũng là nhóm dễ bị tổn thương. Có thể bị dụ dỗ chơi trò chơi, cung cấp thông tin, thậm chí bị thao túng hành vi.
Rồi anh kể vụ việc của bà Mẩy. Cả hội trường xôn xao.
Bà Mẩy đứng dậy, giọng run run: Tôi già rồi, nghe người ta bảo AI giỏi hơn bác sĩ thật nên tin. Suýt nữa mất tiền, mất mạng.
Một cụ già ngồi dưới chen vào: Tôi cũng từng thấy quảng cáo chữa bệnh bằng “máy thông minh”, định mua đây.
Cả hội trường ồ lên.
Thiếu úy Hoàng nhân đó hướng dẫn: Những dấu hiệu nhận biết thủ đoạn lợi dụng AI nhắm vào người dễ bị tổn thương:
Thứ nhất, quảng cáo đánh vào nỗi sợ: dọa bệnh nặng, nguy hiểm, cấp bách.
Thứ hai, hứa hẹn chữa khỏi thần tốc, lợi ích phi thực tế.
Thứ ba, yêu cầu chuyển tiền nhanh, giữ bí mật, không hỏi người thân.
Thứ tư, tự nhận “AI phân tích tuyệt đối chính xác” để tạo niềm tin.
Anh nhấn mạnh: Bà con nhớ: AI không thay thế bác sĩ thật, không thay thế pháp luật. Không chỉ người già, trẻ em, người khuyết tật, người nhận thức hạn chế đều có thể bị nhắm đến. Đây chính là điều khoản pháp luật muốn ngăn chặn.
Vụ việc được báo cáo lên tỉnh, Phòng An ninh mạng phối hợp điều tra nhóm lừa đảo. Ít lâu sau, loa truyền thanh xã phát thông báo: “Công an khuyến cáo người dân cảnh giác các ứng dụng, nền tảng sử dụng trí tuệ nhân tạo để thao túng, lừa đảo người dễ bị tổn thương…”
Tiếng loa vang khắp bản. Bà Mẩy ngồi trước hiên nhà, nghe rõ từng lời.
Bà bảo con trai: May có công an cảnh báo, chứ không nhiều người trong bản mắc lừa.
Anh Tùng cười: Giờ mẹ nhớ nhé, chuyện gì trên mạng cũng hỏi con trước.
- Ừ, AI thông minh mấy cũng không bằng người thân thật.
Từ đó trong bản có “tổ hướng dẫn công nghệ cộng đồng”. Thanh niên mỗi tháng giúp người già kiểm tra điện thoại, xóa ứng dụng lạ, hướng dẫn nhận diện lừa đảo.
Nhà văn hóa còn treo khẩu hiệu: “Không để công nghệ trở thành công cụ xâm hại người yếu thế.”
Khoản 2 Điều 7 Luật Trí tuệ nhân tạo nghiêm cấm phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để lợi dụng điểm yếu của nhóm người dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, người hạn chế năng lực nhận thức… gây tổn hại cho họ hoặc người khác. Hành vi sử dụng AI thao túng tâm lý, quảng cáo gian dối, giả lập chuyên gia để lừa người cao tuổi trong câu chuyện là biểu hiện điển hình của hành vi bị cấm. Mỗi người dân cần nâng cao cảnh giác; gia đình, nhà trường, chính quyền và lực lượng công an cần tăng cường tuyên truyền, bảo vệ nhóm yếu thế trong môi trường số, không để công nghệ bị biến thành công cụ xâm hại con người.

Tác giả bài viết: CTV