BÌNH MINH NƠI VÙNG CAO

Thứ ba - 23/06/2026 06:42 5 0

Ông Hoàng Văn Hoan đến Ủy ban nhân dân xã khi những tia nắng hạ đầu tiên bắt đầu chiếu rọi trên ngọn cây si trước sân, tiếng chổi tre của người công nhân vệ sinh quét lá rụng ngoài đường nghe loẹt xoẹt. Ông Hoan năm nay đã ngoài 60 tuổi, làn da ngăm đen vì cái nắng cái gió vùng cao, bàn tay thô ráp nứt nẻ do quanh năm gắn liền với rừng cây, đồng ruộng. Hôm nay, ông mặc chiếc áo sơ mi bạc màu cài kín cổ, ngồi trên băng ghế đá, trên tay ôm chiếc cặp cúc đựng giấy tờ. Trong chiếc cặp đó là cả một thế giới thu nhỏ của gia đình: cuốn sổ hộ khẩu cũ, xấp giấy chứng sinh của cháu trai vừa tròn một tháng tuổi.

Thôn vùng cao ông đang sinh sống vốn xa xôi, đường lên đến Ủy ban nhân dân xã mất gần 25 cây số. Người trong thôn đa số có hoàn cảnh khó khăn, chưa có hiểu biết nhiều về pháp luật, mỗi lần nghe đến hai chữ "thủ tục" hay "chính quyền" là lại thấy lo âu. Ông Hoan cũng vậy, ông sợ cảnh phải xếp hàng dài như người ta kể, sợ thiếu một loại giấy tờ nào đó rồi phải lủi thủi quay về.
- Chú Hoan hôm nay có việc gì đến sớm thế ạ?
Tiếng gọi cắt ngang dòng suy nghĩ của ông. Tiến, cậu công chức trẻ phụ trách lĩnh vực tư pháp của xã, vừa dắt chiếc xe máy vào sân. Tiến mặc áo sơ mi trắng chỉnh tề, gương mặt sáng sủa và nụ cười luôn thường trực. Cậu biết đến ông Hoan nhờ một lần đi tuyên truyền pháp luật.
- Tôi đợi làm giấy tờ cậu Tiến ạ! - ông cười gượng, tay siết chặt chiếc cặp.
- Vậy ạ. Chú làm giấy tờ gì thế?
- Hôm nay tôi làm một lượt hai việc: khai sinh cho thằng cháu trai, bố nó đi làm ở nước ngoài không về được, còn mẹ nó thì đang ốm quá không đi được; sẵn tiện thằng con trai thứ hai nó đòi đăng ký kết hôn với người yêu ở xã bên, tôi tiện thể làm luôn.
Tiến vừa mở cửa phòng tiếp nhận hồ sơ, vừa bật đèn, xếp lại mấy xấp tờ rơi hướng dẫn. Cậu quay sang ông Hoan, ái ngại:
- Chú làm đi lại xa xôi thế này thì vất vả quá. Sao chú không nhờ tụi trẻ ở nhà làm trực tuyến? Giờ thời đại công nghệ rồi, ngồi ở nhà bấm điện thoại cũng làm được mà chú.
Ông Hoan tặc lưỡi, bước vào phòng, ngồi xuống chiếc ghế đối diện bàn làm việc của Tiến:
- Chú mày nói hay quá! Trực tuyến trực tiếc gì tôi biết đường đâu mà lần. Rồi lỡ bấm bậy bấm bạ nó mất đi đâu, hoặc người ta không tin thì sao? Cứ phải cầm cái giấy có dấu đỏ chót, chữ ký mực xanh thì tôi mới ăn ngon ngủ yên được.
Tiến mỉm cười, cậu không ngạc nhiên trước thái độ của ông Năm. Ở vùng này, tư duy "mắt thấy, tay sờ, dấu đỏ" đã ăn sâu vào tiềm thức của người dân qua nhiều thế hệ. Cậu kiên nhẫn giải thích:
- Chú Hoan ơi, pháp luật bây giờ tiến bộ lắm rồi.
Tại khoản 1 Điều 3 Nghị định số 123/2015/NĐ-CP ngày 15/11/2015 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật hộ tịch (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 07/2025/NĐ-CP) quy định như sau: “Người yêu cầu đăng ký hộ tịch có thể nộp hồ sơ trực tiếp tại cơ quan đăng ký hộ tịch, gửi hồ sơ qua hệ thống bưu chính hoặc đăng ký trực tuyến theo quy định pháp luật về đăng ký hộ tịch trực tuyến.”
Nhằm quy định rõ ràng những nội dung liên quan đến hộ tịch và đảm bảo phù hợp với đời sống thực tiễn hiện nay, Quốc hội đã ban hành Luật Hộ tịch năm 2026, Luật sẽ có hiệu lực từ ngày 01/3/2027, tại Điều 10 quy định rõ ràng về phương thức yêu cầu, trả kết quả đăng ký hộ tịch như thế này:
“1. Người yêu cầu đăng ký hộ tịch có quyền lựa chọn nộp hồ sơ trực tuyến hoặc gửi hồ sơ qua dịch vụ bưu chính hoặc nộp hồ sơ trực tiếp tại cơ quan đăng ký hộ tịch, cơ quan quản lý hộ tịch có thẩm quyền.
2. Thủ tục đăng ký khai sinh, đăng ký kết hôn, đăng ký khai tử được trả kết quả là bản giấy và bản điện tử.
Thủ tục đăng ký hộ tịch khác được trả kết quả là bản điện tử; kết quả là bản giấy chỉ trả khi người đăng ký hộ tịch có yêu cầu.
3. Người đăng ký hộ tịch lựa chọn nhận kết quả là bản giấy qua dịch vụ bưu chính hoặc trực tiếp tại cơ quan đăng ký hộ tịch, cơ quan quản lý hộ tịch, trừ trường hợp đăng ký kết hôn thì nhận trực tiếp Giấy chứng nhận kết hôn tại cơ quan đăng ký hộ tịch”.
- Tôi nghe không hiểu…
- Chú đừng lo, để cháu giải thích cho chú rõ ạ. Nghĩa là người dân mình có ba sự lựa chọn khi đăng ký hộ tịch: một là nộp hồ sơ trực tuyến qua Cổng dịch vụ công, hai là gửi hồ sơ qua dịch vụ bưu chính, ba là đến nộp trực tiếp như chú đang làm đây. Pháp luật tôn trọng quyền lựa chọn của chú. Dù chú chọn cách nào thì chúng cháu cũng tiếp nhận và giải quyết công bằng như nhau, không có chuyện làm trực tiếp thì chắc chắn hơn trực tuyến đâu.
Ông Hoan nghe vậy, mắt mở to, vẻ hoài nghi giảm đi một chút:
- Nghĩa là tôi không biết xài điện thoại thông minh, tôi lên đây gặp các chú trực tiếp thì vẫn hợp pháp, không bị làm khó dễ đúng không?
- Dĩ nhiên rồi chú - Tiến vừa nói vừa tiếp nhận xấp giấy tờ từ tay ông Hoan - Đó là quyền của công dân mà. Nhưng bọn trẻ nhà chú đứa nào cũng có điện thoại kết nối mạng, lần sau chú cứ bảo các con các cháu làm ở nhà, đỡ công chú lặn lội đường xá xa xôi.
Tiến bắt đầu phân loại giấy tờ, ngón tay lướt nhanh trên bàn phím máy tính và nói với ông Hoan:
- Bây giờ cháu làm thủ tục đăng ký khai sinh cho cháu nội chú trước nha - Cậu vừa làm vừa giải thích - Theo quy định tại khoản 2 của Điều 10 như cháu nói ở bên trên, ba cái thủ tục quan trọng là: khai sinh, kết hôn và khai tử, kết quả trả về sẽ bao gồm cả bản giấy truyền thống và bản điện tử. Bản điện tử sẽ được gửi thẳng vào kho dữ liệu cá nhân của chú hoặc của các cháu trên hệ thống, còn bản giấy thì chú cầm về tay.
- À ra vậy, thế còn mấy cái giấy khác thì sao? - Ông Hoan tò mò hỏi.
- Dạ, đối với các thủ tục hộ tịch khác ngoài ba thủ tục cháu vừa nói, kết quả mặc định trả về sẽ là bản điện tử. Kết quả bản giấy chỉ được in và trả khi người dân mình có yêu cầu lúc nộp hồ sơ thôi chú.
Ông Hoan gật gù, nhưng chân mày lại nhíu lại:
- Bản điện tử... nghe nó ảo ảnh quá chú ơi. Lỡ điện thoại hỏng, hoặc hệ thống sập thì lấy gì chứng minh?
Tiền quay màn hình máy tính sang cho ông Hoan xem. Trên màn hình là một bản mẫu có mã QR code nằm ở góc trên cùng bên phải.
- Chú nhìn cái mã vuông vuông này không? Đây là mã định danh, chú chỉ cần đưa cái hình này trên điện thoại cho cơ quan chức năng, người ta quét một phát là ra các thông tin gốc trên hệ thống quốc gia. Bản điện tử này có giá trị pháp lý y hệt như tờ giấy đóng dấu đỏ chú cầm trên tay, không sợ rách, không sợ ướt, cũng không sợ mất. Điện thoại này hỏng thì mượn điện thoại khác đăng nhập tài khoản Định danh điện tử (VNeID) là sẽ thấy.
Ông Hoan ghé sát mắt vào màn hình, nhìn cái mã QR. Trong đầu ông, một thế giới mới đang mở ra, dẫu ông vẫn chưa hoàn toàn thích nghi được.
- Vậy bây giờ tôi làm xong, ngồi đây đợi lấy bản giấy luôn hả chú Tiến? - Ông Hoan vừa hỏi, mắt vừa ngó ra cửa sổ xem nắng đã lên cao chưa.
Tiến dừng tay gõ phím, nhìn ông Hoan với ánh mắt cảm thông:
- Chú Hoan ơi, thủ tục khai sinh thì cháu có thể giải quyết được. Nhưng còn cái thủ tục đăng ký kết hôn của con trai chú, sao chú không để các em lên đăng ký.
Ông Hoan gãi đầu gãi tai:
- À, tại tụi nó đi làm công nhân dưới Bắc Ninh chưa về kịp. Tôi tính lên đây nộp trước, rồi tuần sau tụi nó về tụi nó lên lấy giấy được không?
Tiến lắc đầu, ôn tồn giải thích:
- Chú ơi, pháp luật quy định rất linh hoạt về việc nhận kết quả. Đối với các kết quả bản giấy, người dân có thể chọn nhận trực tiếp tại cơ quan đăng ký, hoặc đăng ký gửi về tận nhà qua dịch vụ bưu chính công ích. Chú không cần tốn công lên đây lần nữa, bưu tá sẽ mang giấy khai sinh về tận cửa nhà cho chú.
- Được vậy thì tốt quá! - Ông Hoan reo lên - Tôi đỡ phải lên nhiều lần.
- Dạ đúng vậy - Tiến tiếp lời - Nhưng chú lưu ý giúp cháu điều này, riêng đối với thủ tục đăng ký kết hôn, luật quy định bắt buộc nhận trực tiếp Giấy chứng nhận kết hôn tại cơ quan đăng ký hộ tịch.
- Ơ, sao lại ngặt nghèo thế? Mấy cái kia gửi bưu điện được, sao cái kết hôn lại không? - Ông Hoan thắc mắc.
- Không phải người ta làm khó mình đâu chú. Hôn nhân là sự kiện trọng đại, gắn liền với nhân thân và trách nhiệm pháp lý của hai con người. Việc hai bên nam, nữ phải cùng có mặt, tự tay ký tên là để khẳng định sự tự nguyện hoàn toàn. Không ai bị ép buộc, không ai ký thay được. Hơn nữa, khoảnh khắc trao Giấy chứng nhận kết hôn cũng là lúc Nhà nước chính thức công nhận họ là vợ chồng hợp pháp. Tính chất thiêng liêng và pháp lý của nó đòi hỏi phải trực tiếp chú à.
Ông Hoan im lặng một hồi lâu. Ông hình dung đến ngày con trai và con dâu tương lai của ông, hai đứa trẻ mặc quần áo đẹp, đứng trang nghiêm trước bàn làm việc này. Chúng sẽ cùng nhau ký tên vào cuốn sổ lớn, nhận tờ giấy chứng nhận màu hồng. Phải rồi, cái khoảnh khắc thiêng liêng ấy không thể giao cho ông bưu tá mang đến góc sân, bờ ao một cách bình thường được.
- Tôi hiểu rồi - Ông thở phào, lồng ngực như trút được gánh nặng - Pháp luật làm vậy là thấu tình đạt lý. Thuận tiện thì thuận tiện tối đa, nhưng cái gì cần nghiêm túc, giữ gìn giá trị thì vẫn phải giữ.
- Cháu đã làm xong thủ tục khai sinh cho cháu trai chú rồi. Cháu cũng đã tích chọn phương thức trả kết quả bản giấy qua đường bưu điện cho chú. Khoảng vài ngày nữa, anh bưu tá sẽ giao tận nhà cho chú. Riêng hồ sơ kết hôn, hẹn tuần sau, khi hai em về, chú nhắc tụi nó dắt tay nhau lên đây gặp chúng cháu nhé!
Ông Hoan nhận lại chiếc cặp da, giờ đã nhẹ hơn rất nhiều vì không còn những lo âu đè nặng. Ông đứng dậy, bắt tay cậu công chức trẻ một cái thật chặt. Bàn tay già nua, thô ráp ôm lấy bàn tay trẻ trung, năng động của người đại diện cho chính quyền số.
Bước ra khỏi cửa Ủy ban nhân dân xã, ông đi ra cổng với tâm trạng nhẹ nhõm lạ kỳ. Ông không còn sợ những tờ giấy, không còn sợ những thủ tục hành chính nữa. Ông hiểu rằng, đằng sau những câu chữ pháp luật khô khan ấy là cả một nỗ lực thay đổi để cuộc sống của những người dân vùng sâu vùng xa như ông trở nên thuận tiện hơn, nhưng đồng thời vẫn giữ vẹn nguyên giá trị thiêng liêng của những bước ngoặt trong một đời người.
Ông Hoan lấy điện thoại ra, lóng ngóng bấm số gọi cho con trai:
- Alô, thằng Minh hả? Tuần sau hai đứa sắp xếp về sớm nhé! Lên Ủy ban xã gặp chú Tiến ký giấy kết hôn trực tiếp. Pháp luật quy định rồi, ngày vui của các con thì chính tay các con phải nhận, không có nhờ vả ai được đâu! Còn giấy khai sinh của thằng bé, người ta giao đến tận nhà rồi, không phải lo gì hết!
Tiếng cười của ông Hoan vang trên sóng nước, hòa vào tiếng máy nổ giòn giã của chiếc xe máy, hướng về phía thôn nhỏ vùng cao.
Câu chuyện của ông Hoàng Văn Hoan cũng là câu chuyện rất đời thường của nhiều người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện đi lại còn khó khăn, việc tiếp cận công nghệ thông tin chưa thật sự thuận lợi. Từ tâm lý e ngại thủ tục, quen với giấy tờ có dấu đỏ, ông Hoan dần hiểu rằng pháp luật về hộ tịch không phải là những quy định xa lạ, khô cứng, mà luôn hướng tới phục vụ người dân tốt hơn, tạo điều kiện để mỗi cá nhân thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình một cách thuận tiện, minh bạch và đúng quy định.
Thông qua việc đăng ký khai sinh cho cháu nội và tìm hiểu thủ tục đăng ký kết hôn cho con trai, ông Hoan nhận ra rằng mỗi giấy tờ hộ tịch đều gắn với những sự kiện quan trọng trong đời người: sinh ra, kết hôn, qua đời, thay đổi thông tin nhân thân… Đó không chỉ là thủ tục hành chính, mà còn là căn cứ pháp lý để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mỗi người trong học tập, khám chữa bệnh, lao động, cư trú, thừa kế, hôn nhân và gia đình.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, pháp luật đã mở ra nhiều phương thức đăng ký hộ tịch linh hoạt hơn: người dân có thể nộp hồ sơ trực tiếp, trực tuyến hoặc qua dịch vụ bưu chính; có thể nhận kết quả bản giấy hoặc bản điện tử theo quy định. Những thay đổi đó giúp giảm thời gian, chi phí đi lại, nhất là đối với người dân ở khu vực miền núi, vùng cao, vùng xa. Tuy nhiên, sự thuận tiện ấy vẫn luôn đi kèm với yêu cầu bảo đảm tính chính xác, nghiêm túc và giá trị pháp lý của từng sự kiện hộ tịch, đặc biệt là những thủ tục quan trọng như đăng ký kết hôn.
Câu chuyện nhắc nhở mỗi người dân cần chủ động tìm hiểu pháp luật về hộ tịch, không nên vì thiếu thông tin mà chậm trễ đăng ký, làm sai quy định hoặc bỏ lỡ quyền lợi của bản thân và gia đình. Đồng thời, câu chuyện cũng cho thấy vai trò gần dân, tận tình hướng dẫn của đội ngũ cán bộ làm công tác tư pháp ở cơ sở trong việc đưa pháp luật đến gần hơn với đời sống.
Một tờ giấy khai sinh, một giấy chứng nhận kết hôn hay một thông tin hộ tịch điện tử tuy nhỏ bé, nhưng phía sau đó là quyền lợi, danh dự, trách nhiệm và sự bảo hộ pháp lý của Nhà nước đối với mỗi con người. Khi người dân hiểu đúng, làm đúng và tin tưởng vào pháp luật, công tác hộ tịch sẽ thực sự trở thành cầu nối giữa chính quyền với nhân dân, góp phần xây dựng nền hành chính hiện đại, nhân văn, phục vụ và vì người dân.