Tự kiểm tra trong thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính từ thực tiễn theo dõi thi hành pháp luật - Một số vấn đề nghiệp vụ cần lưu ý

Qua thực tiễn theo dõi tình hình thi pháp luật về xử lý vi phạm hành chính tại địa phương cho thấy, mặc dù công tác XLVPHC trên địa bàn tỉnh đã có những chuyển biến tích cực, từng bước đi vào nền nếp, song trong quá trình tổ chức thực hiện vẫn còn phát sinh một số hạn chế, sai sót. Các sai sót này chủ yếu tập trung vào việc: xác định chưa chính xác thẩm quyền xử phạt, áp dụng chưa đúng mức phạt tiền theo quy định, vi phạm trình tự, thủ tục lập biên bản và ban hành quyết định xử phạt; việc tổ chức thi hành quyết định xử phạt, quyết định áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả chưa kịp thời, chưa triệt để; công tác thống kê, quản lý và lưu trữ hồ sơ xử lý vi phạm hành chính còn thiếu đầy đủ, chưa bảo đảm tính hệ thống. Những hạn chế, sai sót nêu trên nếu không được kịp thời phát hiện và khắc phục sẽ không chỉ làm giảm hiệu lực, hiệu quả áp dụng pháp luật mà còn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh khiếu nại, khiếu kiện hành chính, ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan nhà nước và trách nhiệm của người có thẩm quyền. Việc tăng cường tự kiểm tra không chỉ đáp ứng yêu cầu hoàn thiện kỷ luật, kỷ cương hành chính mà còn góp phần nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật, bảo đảm việc xử lý vi phạm hành chính được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục, hạn chế tối đa rủi ro pháp lý phát sinh trong hoạt động công vụ.
Từ những yêu cầu và vấn đề đặt ra trong thực tiễn nêu trên, việc tăng cường cơ chế kiểm soát, kịp thời phát hiện và chấn chỉnh sai sót trong thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính trở thành nhiệm vụ thường xuyên. Nhằm khắc phục những hạn chế tồn tại, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 19/2020/NĐ-CP về kiểm tra, xử lý kỷ luật trong thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 93/2025/NĐ-CP, qua đó thiết lập khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ cho hoạt động kiểm tra thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, trong đó nhấn mạnh nguyên tắc kết hợp giữa tự kiểm tra và kiểm tra theo thẩm quyền. Trên cơ sở các quy định của nghị định, Bộ Tư pháp đã ban hành Thông tư số 20/2025/TT-BTP nhằm hướng dẫn cụ thể việc tổ chức thực hiện công tác kiểm tra trong thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, đồng thời xác định rõ tự kiểm tra là trách nhiệm quản lý thường xuyên của người đứng đầu cơ quan, đơn vị. Đây không chỉ là công cụ pháp lý quan trọng để chủ động phòng ngừa, hạn chế sai sót ngay từ nội bộ, mà còn là căn cứ để đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật và trách nhiệm của các cơ quan, người có thẩm quyền trong quá trình thi hành pháp luật về XLVPHC.
Mặc dù Nghị định số 19/2020/NĐ-CP được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 93/2025/NĐ-CP không quy định một chương riêng về “tự kiểm tra”, song tại Điều 4 của Nghị định đã xác lập nguyên tắc kết hợp giữa tự kiểm tra và kiểm tra. Trên cơ sở nguyên tắc này, Thông tư số 20/2025/TT-BTP đã chính thức ghi nhận và cụ thể hóa cơ chế tự kiểm tra trong thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. 
Tại Điều 1 Thông tư số 20/2025/TT-BTP quy định tự kiểm tra là trách nhiệm của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ; Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp; Thủ trưởng cơ quan, đơn vị có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính đối với công tác thi hành pháp luật về XLVPHC trong phạm vi nội bộ cơ quan, đơn vị mình quản lý. Đây là hoạt động mang tính chủ động, thường xuyên, gắn với
trách nhiệm quản lý của người đứng đầu.
Trên cơ sở đó, việc nghiên cứu, làm rõ nội dung tự kiểm tra trong thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ giúp thống nhất nhận thức và cách thức triển khai trong thực tiễn, mà còn góp phần kịp thời phát hiện, chấn chỉnh các sai sót, hạn chế phát sinh trong quá trình áp dụng pháp luật. Nội dung tự kiểm tra cần được thực hiện toàn diện, bao quát các khâu của quá trình thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, đồng thời bám sát các nội dung kiểm tra được quy định tại Điều 11 Nghị định số 19/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 93/2025/NĐ-CP). Trọng tâm tự kiểm tra tập trung vào các nội dung sau:
- Tự kiểm tra việc ban hành và tổ chức thực hiện văn bản chỉ đạo, điều hành về XLVPHC. Cơ quan, đơn vị cần rà soát việc ban hành các kế hoạch, văn bản hướng dẫn, phân công nhiệm vụ trong công tác xử lý vi phạm hành chính; việc phân cấp, ủy quyền xử phạt bảo đảm đúng quy định pháp luật, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng bộ phận, cá nhân.
- Tự kiểm tra việc áp dụng pháp luật trong xử lý vi phạm hành chính. Nội dung này tập trung rà soát việc lập biên bản vi phạm hành chính; xác định hành vi vi phạm, đối tượng vi phạm; xác định thẩm quyền xử phạt; áp dụng hình thức xử phạt, mức xử phạt; việc tuân thủ thời hiệu, thời hạn xử phạt theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính và các nghị định xử phạt chuyên ngành.
- Tự kiểm tra việc áp dụng và tổ chức thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả. Cơ quan, đơn vị cần đánh giá việc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả có đúng căn cứ pháp luật, đúng thẩm quyền hay không; việc theo dõi, đôn đốc tổ chức, cá nhân vi phạm thực hiện đầy đủ, kịp thời các biện pháp đã được quyết định.
- Tự kiểm tra việc theo dõi và tổ chức thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Nội dung này bao gồm việc theo dõi thời hạn thi hành quyết định xử phạt; việc quản lý tiền phạt, tang vật, phương tiện vi phạm hành chính; việc áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt khi đủ điều kiện theo quy định pháp luật.
- Tự kiểm tra công tác quản lý, lưu trữ hồ sơ xử lý vi phạm hành chính và thực hiện chế độ thống kê, báo cáo. Việc lập, lưu trữ hồ sơ cần bảo đảm đầy đủ thành phần tài liệu, đúng trình tự, thuận tiện cho việc tra cứu, phục vụ quản lý nhà nước và kiểm tra khi cần thiết.
- Tự kiểm tra việc tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh liên quan đến xử lý vi phạm hành chính. Nội dung này nhằm đánh giá việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và trách nhiệm giải trình của cơ quan, người có thẩm quyền.
Một số lưu ý trong thực hiện tự kiểm tra
Theo điểm b khoản 1 Điều 1 Thông tư số 20/2025/TT-BTP, nội dung tự kiểm tra không bắt buộc phải thực hiện đầy đủ trình tự, thủ tục như hoạt động kiểm tra chính thức, song trên thực tế, kết quả tự kiểm tra vẫn là căn cứ quan trọng để xem xét, đánh giá mức độ chấp hành pháp luật, năng lực quản lý, điều hành của cơ quan, đơn vị và xem xét trách nhiệm của người đứng đầu, cũng như trách nhiệm cá nhân có liên quan khi phát sinh sai sót, vi phạm. Việc tổ chức tự kiểm tra công tác thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính cần được đặt trong khuôn khổ nghiêm túc, thực chất, với một số lưu ý mang tính thực tiễn sau đây:
Thứ nhất, tự kiểm tra phải được tiến hành một cách thực chất, tránh hình thức. Việc tự kiểm tra không nên dừng lại ở việc rà soát hồ sơ mang tính đối phó hoặc tổng hợp số liệu một cách cơ học, mà cần đi sâu đánh giá bản chất việc áp dụng pháp luật, xác định rõ các khâu có nguy cơ phát sinh sai sót, vi phạm trong quá trình xử lý vi phạm hành chính.
Thứ hai, chủ động nhận diện và phân loại sai sót là yêu cầu có tính quyết định đến hiệu quả tự kiểm tra. Trên cơ sở kết quả rà soát, cơ quan, đơn vị cần phân định rõ sai sót mang tính thủ tục, sai sót trong áp dụng pháp luật hay vi phạm có dấu hiệu kỷ luật, từ đó lựa chọn biện pháp khắc phục phù hợp, kịp thời, đúng thẩm quyền.
Thứ ba, việc lập hồ sơ, tài liệu tự kiểm tra cần được thực hiện đầy đủ, có căn cứ. Mặc dù không bị ràng buộc bởi trình tự kiểm tra chính thức, song các tài liệu như kế hoạch tự kiểm tra, báo cáo kết quả, bảng tổng hợp sai sót, kiến nghị biện pháp xử lý cần được lưu giữ một cách hệ thống. Đây không chỉ là cơ sở phục vụ công tác quản lý nội bộ mà còn là căn cứ quan trọng khi cơ quan, đơn vị chịu sự kiểm tra của cấp có thẩm quyền.
Thứ tư, kết quả tự kiểm tra phải gắn liền với việc chấn chỉnh, khắc phục sai sót, tránh tình trạng “kiểm tra xong để đó”. Các tồn tại được phát hiện cần được xử lý dứt điểm, đồng thời rút kinh nghiệm chung nhằm phòng ngừa nguy cơ tái diễn vi phạm trong tương lai.
Thứ năm, tuyệt đối không né tránh, che giấu vi phạm trong quá trình tự kiểm tra. Việc che giấu hoặc làm nhẹ sai phạm không những làm mất đi ý nghĩa của cơ chế tự kiểm soát từ bên trong, mà còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn hơn khi bị phát hiện trong hoạt động kiểm tra chính thức, dẫn đến việc xem xét trách nhiệm nghiêm khắc hơn.
Thứ sáu, cần gắn chặt kết quả tự kiểm tra với trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị. Người đứng đầu không chỉ chịu trách nhiệm tổ chức tự kiểm tra mà còn phải chịu trách nhiệm về việc phát hiện, xử lý và khắc phục sai sót. Đây là yếu tố then chốt nhằm nâng cao kỷ luật, kỷ cương hành chính và hiệu quả thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.
Như vậy, tự kiểm tra trong thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính không phải là hoạt động mang tính hình thức hay thủ tục thay thế kiểm tra theo thẩm quyền, mà là một cơ chế quản lý nội bộ quan trọng. Thông qua tự kiểm tra, cơ quan, đơn vị có thể chủ động phòng ngừa vi phạm, kịp thời chấn chỉnh sai sót, nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật, đồng thời giảm thiểu nguy cơ phát sinh trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm kỷ luật trong công tác xử lý vi phạm hành chính.